Tajniki hipoterapii

mgr Karolina Kornaś:

Hipoterapia neurofizjologiczna to jedna z metod rehabilitacji ruchowej na bazie neurofizjologii  prowadzona w naturalnym środowisku z wykorzystaniem konia. Termin ten pochodzi od greckich słów „hipos” (koń) i „therapeia” (terapia). Hipoterapia ma na celu przywracanie zdrowia i sprawności przy pomocy konia i jazdy konnej. Daje ona wiele możliwości terapeutycznych, dlatego jest jedną z metod o największym zasięgu pod względem różnorodności korzystających z niej pacjentów.

Wykorzystanie konia w medycynie ma długą historię, liczącą ponad 2 tysiące lat. Walory lecznicze konia zostały dostrzeżone już w starożytności. Hipokrates uważał, że jazda konna jest gimnastyką łagodnie pobudzającą funkcje organizmu. Sokrates doszedł do wniosku, że jazda konna ćwiczy jednocześnie ciało i umysł. Zwolennikiem jazdy konnej jako korzystnego ćwiczenia dla organizmu był również Avicenna. [1]

Mimo takiego rodowodu, hipoterapia doczekała się oficjalnego uznania jako metoda terapii dopiero w latach pięćdziesiątych XX wieku, początkowo w Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. W Polsce próbę wprowadzenia hipoterapii podjął prawdopodobnie w 1946 roku Buczkowski. Zastosował on ćwiczenia jazdy konnej dla dzieci niewidomych w Ośrodku dla Niewidomych w Łodzi. Pierwszy turnus hipoterapeutyczny dla dzieci z porażeniem mózgowym  zorganizowano w Krakowie w 1987 roku.[2]

Rehabilitacja ruchowa z udziałem konia miała szanse zaistnieć dzięki temu, że człowiek nauczył się dzielić z koniem jego możliwości ruchowe. Poprzez ruchy konia poruszającego się stępem, na pacjenta przenoszony jest wzorzec ruchowy odpowiadający ruchom człowieka w chodzie.  Wielowymiarowe ruchy przejęte od konia powodują, że miednica pacjenta zaczyna się rytmicznie poruszać we wszystkich płaszczyznach. Impulsy ruchowe można odpowiednio dozować poprzez zmianę tempa, zatrzymanie i ruszanie z miejsca z wykorzystaniem sił przyspieszenia oraz hamowania czy też zmianę kierunku jazdy z uwzględnieniem siły odśrodkowej. Samo poprawne rozwiązanie tych zadań ruchowych oznacza dla pacjenta maksymalny efekt terapeutyczny.[3]
 

Ponadto hipoterapia oddziałuje na cały układ ruchu człowieka oraz na jego sferę emocjonalna i intelektualną. Spośród właściwości terapeutycznych konia najczęściej wymienia się następujące:

- stymulacja chodu poprzez kodowanie w mózgu prawidłowego wzorca chodu;
- normalizacja napięcia mięśniowego (koń zmniejsza spastyczność mięśni);
- hamowanie przetrwałych odruchów postawy;
- przywracanie zaburzonej symetrii mięśni tułowia;
- korygowanie postawy;
- zapobieganie przykurczom mięśni i ograniczeniom ruchomości w stawach oraz poprawa ich ruchomości;
- poprawa równowagi i koordynacji ruchowej (koń stanowi źródło bodźców równoważnych);
- stymulacja wszystkich zmysłów: dotyku, węchu, czucia;
- kształtowanie poczucia własnego ciała i orientacji przestrzennej (schemat ciała);
- rozwijanie sfery emocjonalnej, intelektualnej i społecznej;
- zwiększanie poczucia własnej wartości oraz samodzielności;
- usprawnianie pracy organów wewnętrznych poprzez wpływ na krążenie, oddychanie, pracę jelit, odporność organizmu;
- ponadto koń nie nudzi i mobilizuje do aktywności.

Mówiąc o terapii ruchowej przy pomocy konia, nie można pominąć jego roli jako żywego partnera. Związek, jaki tworzy się między koniem a człowiekiem jest osobliwy i jedyny w swoim rodzaju. Człowiek doświadcza sytuacji, w której koń akceptuje go jako swojego przewodnika i podporządkowuje się mu, mimo ogromnej przewagi fizycznej. Zwierzę uczy się rozumieć człowieka i ufać mu. Tego samego należy jednak wymagać od człowieka w stosunku do konia. Wrażenia wynikające z kontaktu z koniem mają pozytywny wpływ na kształtowanie się osobowości małego pacjenta i wzbogacają świat jego przeżyć. Dziecko nawiązuje układ partnerski z nowym przyjacielem, poznaje jego imię, uczy się jego zwyczajów oraz nabywa umiejętności współżycia z inną żywą istotą. Choć koń jest znacznie większy od pacjenta, jest mu posłuszny. Dzięki temu dziecko staje się bardziej odważne, ma poczucie sukcesu i wiary we własne siły. Oddziaływanie konia na sferę emocjonalną pacjenta ma bardzo duże znaczenie. Jest największą motywacją, która wspomaga terapię i daje olbrzymią radość, będącą rezultatem osiąganej w trakcie terapii z udziałem konia harmonii ciała, duszy i umysłu.[4]
 

Aby hipoterapia dawała pożądany efekt terapeutyczny  należy uwzględnić szereg czynników mających wpływ na jakość terapii. Konieczny jest właściwy dobór konia, zarówno pod względem budowy i rozmiarów ciała jak i jego cech charakteru i temperamentu. Bezwzględnie musi to być koń odpowiednio przygotowany i wyszkolony do hipoterapii, zrównoważony, o prawidłowym chodzie. Istotny jest również właściwy dobór miejsca prowadzenia zajęć, podłoża, po którym będzie poruszał się koń i osób wchodzących w skład zespołu terapeutycznego. Hipoterapia może być prowadzona jedynie przez wyszkolonego hipoterapeutę, posiadającego odpowiednie uprawnienia. Jest to gwarancją prawidłowo prowadzonej terapii oraz bezpieczeństwa pacjenta uczestniczącego w zajęciach. Wiele cennych informacji dotyczących hipoterapii można znaleźć na stronie internetowej Polskiego Towarzystwa Hipoterapeutycznego. Jest to organizacja wyznaczająca kierunki i zasady hipoterapii w Polsce. Dla osób rozpoczynających swoją przygodę z hipoterapią będzie źródłem podstawowej wiedzy o tej metodzie. Korzyści płynące z hipoterapii mogą odnieść osoby z różnymi chorobami, zaburzeniami rozwoju i dysfunkcjami. Istnieją jednak takie schorzenia przy których hipoterapia nie powinna być stosowana. Dlatego na zajęcia może być przyjęty tylko pacjent z aktualnym skierowaniem na hipoterapię od lekarza specjalisty, który wystawia je po uwzględnieniu wskazań i przeciwwskazań do hipoterapii.

Zorganizowanie zajęć hipoterapii na wysokim poziomie wymaga wiele pracy i zaangażowania. Ważne jest, aby zajmowały się tym osoby kompetentne w zakresie hipoterapii, znające problemy osób niepełnosprawnych, ale tez lubiące tego rodzaju pracę. Metoda ta jest jednak warta podjęcia wysiłku, gdyż dając bardzo dobry efekt terapeutyczny wywołuje jednocześnie bezcenny uśmiech dziecka.

Piśmiennictwo
1.Wyżnikiewicz - Nawracała A.: Jeździectwo w terapii, rekreacji i sporcie osób niepełnosprawnych. Akademia Wychowania Fizycznego, Gdańsk, 2001.
2.Gajewska E.: Wyniki rehabilitacji pacjentów z mózgowym porażeniem dziecięcym uczestniczących w zajęciach hipoterapii. Fizjoterapia, tom 5, nr 1, 1997, 10-14.
3.Strauss I.: Hipoterapia. Neurofizjologiczna gimnastyka lecznicza na koniu. Fundacja na Rzecz Rozwoju Rehabilitacji Konnej Dzieci Niepełnosprawnych, Kraków, 1996.
4.Fortuna M., Demidaś A.: Kształtowanie się zachowań psychospołecznych dzieci uczestniczących w turnusach hipoterapii. Fizjoterapia.