„Kształtuj charakter, nie walcz z temperamentem”

Dr inż. Katarzyna Neuberg-Zuchowicz (na podstawie książki Krzysztofa Skorupskiego „Psychologia treningu koni”):

Cechy zachowania zwierzęcia kształtowane są pod wpływem czynników środowiskowych, tworzą jego sferę charakterologiczną, są trwałe i charakterystyczne dla jednostki.  Znajomość zachowań koni i „końskiej psychologii” jest bardzo ważnym elementem wiedzy trenerskiej i jeździeckiej. Charakter i temperament należą do indywidualnych cech koni. Temperament to podstawowe cechy, które manifestują się w charakterystyce zachowania.  Powiedzenie: „Kształtuj  charakter, nie walcz z temperamentem”  wynika z tego , że temperament jest uwarunkowany genetycznie i wskazuje na funkcjonowanie układu nerwowego, natomiast charakter kształtuje się pod wpływem środowiska. Doraźne efekty szkoleniowe mogą być nieopłacalne  z uwagi na kształtowanie się negatywnych cech charakteru niweczących w przyszłości efekty szkolenia.  Proces nauki u zwierząt bazuje na procesach warunkowania, czyli na powstawaniu odruchów warunkowych. Odruch warunkowy to nabyta reakcja powstająca na bazie odruchu bezwarunkowego (wrodzonego).  Wynika z powtarzalności pewnych sytuacji oraz integracyjnej funkcji mózgowia.  Aby odruch mógł nastąpić musi zadziałać bodziec. W zależności od rodzaju bodźca w warunkowaniu wyróżniamy tzw. wzmocnienie pozytywne lub wzmocnienie negatywne.  Najprościej mówiąc wzmocnieniem pozytywnym jest nagroda dla (oddanie wodzy, pogłaskanie po szyi, rozluźnienie krzyża ) w sytuacji kiedy koń zachowa się w pożądany sposób na zadziałanie bodźca (np. przyłożenie łydki). Wzmocnienie negatywne to brak wzmocnienia pozytywnego po zadziałaniu bodźca. W środowisku naturalnym warunkowanie negatywne pozwala zwierzęciu na uczenie się metodą prób i błędów. Upraszczając w treningu koni jest to brak nagrody podczas niepożądanego zachowania po zadziałaniu bodźca.

Prawidłowy trening koni to nieustanne stosowanie wzmocnień pozytywnych i negatywnych (nie mylić  z karaniem). Aby efektywnie uczyć konie, należy umieć rozpoznać jaki temperament posiada dany koń.  Różnice wynikają z ruchliwości, szybkości i siły procesów nerwowych.  Wyróżniamy cztery podstawowe typy temperamentów:
1. Typ silny, ruchliwy, zrównoważony (sangwinik) – konie tego typu szybko się uczą i wytrzymują duże obciążenia. Konie te są bardzo bystre, z uwagi na to , że robią szybkie postępy łatwo je przetrenować.
2. Typ silny, powolny, zrównoważony (flegmatyk) – konie tego typu powoli się uczą, ale kiedy już osiągniemy pożądaną reakcję jest ona bardzo trwała.  Nowe sytuacje wywołują u tych koni pobudzenie, dlatego uważane są za płochliwe. W treningu tych koni absolutnie nie wolno stosować przemocy oraz należy pamiętać o stopniowym wprowadzaniu zmian.
3. Typ silny, niezrównoważony (choleryk) – u tych koni procesy pobudzenia dominują nad procesami hamownia. W treningu takich koni bardzo dobrze sprawdza się monotonna praca, ponieważ je uspokaja. Konie tego typu doskonale sprowadzają się np. w z rozgrywkach w konkursach skoków przez przeszkody, gdzie można wykorzystać możliwość dodatkowego pobudzenia.
4. Typ o słabych procesach nerwowych (melancholik) – są to bardzo niestabilne i bardzo trudne do treningu konie. Wypracowane odruchy warunkowe są  nietrwałe, a zachowania nieprzewidywalne.  Taki typ układu nerwowego to największa wada koni użytkowych.
Zazwyczaj u koni występują różne formy pośrednie temperamentów. Temperament nie podlega zmianom w ciągu życia zwierzęcia. Procesy warunkowania kształtują stosunek zwierzęcia do bodźców zewnętrznych, czyli charakter. Charakter jest trwały i wynika z doświadczeń, doznań i wrażeń.  Konie o takim samym temperamencie mogą stać się zarówno odważne i ufne jak i bojaźliwe i nieufne. Nie można na podstawie szczegółów zachowania mówić o temperamencie, mimo że w niektórych przypadkach zachowanie zwierząt o różnych temperamentach może się pokrywać.  Cechy charakteru rzutujące na użytkowanie wierzchowe koni  to:
- nieufność – koń wycofuje się z kontaktu z jeźdźcem, usztywnia się, unika nowych sytuacji. Przyczyną często jest stawianie koniowi wygórowanych wymagań, co prowadzi do sytuacji wyuczonej bezradności;
- bojaźliwość – koń reaguje na nowe bodźce z przesadnym lękiem. Przyczyną wystąpienia takiej cechy jest zbyt silne, niewłaściwe karanie;
- złośliwość – koń kwestionuje dominację człowieka, jest agresywny. Przyczyną jest niekonsekwentne postępowanie i niezdecydowana postawa człowieka;
- leniwość – koń ma spowolnione ruchy, jest apatyczny, wiecznie zmęczony. Przyczyną  jest brak lub utrata motywacji, dzieje się tak w sytuacjach, gdy nie ma pozytywnego wzmocnienia podczas wysiłku;
- odwaga – koń bez oporu wchodzi w nowe sytuacje, rzadko odczuwa lęk. Przyczyną  jest zapewnienie poczucia bezpieczeństwa, brak negatywnych doświadczeń ze strony człowieka.
- pilność – koń chętnie podejmuje wysiłek, wytrwale wykonuje ruch, samowolnie nie przerywa wysiłku. Przyczyna jest umiejętne stosowanie pozytywnego wzmocnienia, nagradzanie w odpowiednim momencie.
- ufność – koń zachowuje w nowych sytuacjach dobry kontakt z człowiekiem, podczas nowego zadania nie usztywnia się, nie ma reakcji obronnych. Przyczyną jest brak negatywnych skojarzeń z człowiekiem
- posłuszeństwo – koń bez oporu wykonuje polecenia, nie podważa dominującej pozycji człowieka. Przyczyną jest konsekwentne podtrzymywanie hierarchii.
Doświadczenie i wiedza dotycząca powiązania temperamentu i charakteru  u koni pozwalają racjonalnie i efektywnie prowadzić trening. Natomiast nieznajomość tych związków może sprawić, że trening nie rozwinie w pełni możliwości konia, a co gorsza doprowadzi do stworzenia niestabilnego i niebezpiecznego  zwierzęcia.