Przetrenowanie

Dr inż. Katarzyna Neuberg-Zuchowicz

Z przetrenowaniem spotkał się prawdopodobnie każdy jeździec startujący w zawodach, bez względu na dyscyplinę. Często zdarza się to w stajniach „handlowych”, gdzie konie muszą zostać przygotowane do startów w krótkim czasie.
 

Nierzadko też zdarza się to początkującym zawodnikom, którzy mają jednego konia, a chcąc nabierać doświadczenia, intensywnie go eksploatują. Jednak zespół przetrenowania może dotyczyć każdego trenowanego konia, niezależnie od dyscypliny, czy zaawansowania treningowego.
 

Przetrenowanie (ang. overtraining) definiowane jest jako kumulacja stresów treningowych i nietreningowych powodujące długotrwałe obniżenie zdolności osiągnięć sportowych [1,4,5,6,9]. Zjawisko przetrenowania występuje, gdy objętość i intensywność ćwiczeń przekracza możliwości regeneracyjne organizmu. Cykl treningowy składa się z faz pracy i wypoczynku. Jeżeli ten cykliczny proces zostanie zakłócony może nastąpić przemęczenie. Przetrenowanie u koni może wystąpić na każdym etapie treningu, wystarczy, że doprowadzimy do nadmiernego przemęczenia (zawody, wyścigi) i nie damy czasu na odpoczynek. Jeszcze łatwiej o przetrenowanie, gdy cykl treningowy nie jest zachowany, tzn. kiedy koń pracuje „w kratkę”, przez większą część miesiąca nie robi nic, a przed zawodami trzeba nadrobić zaległości, żeby przygotować się do startu.

Konie są zwierzętami, które słabo zauważalnie wyrażają swoje samopoczucie, dlatego czasem trudno jest spostrzec, że koń jest przetrenowany. Gdy wyniki sportowe wyraźnie spadają jest już późno na zapobieganie, trzeba konia roztrenować, czyli dać mu parę tygodni odpoczynku. Objawy przemęczenia u ludzi dzielą się na subiektywne i obiektywne. Do subiektywnych zaliczamy, uczucie wyczerpania, zniechęcenie, zawroty głowy, rozdrażnienie, apatię, brak apetytu, bóle mięśni i stawów, chudnięcie. Do objawów obiektywnych zalicza się pogorszenie kondycji, zmniejszenie wydolności organizmu, słabsze wyniki sportowe, drżenie mięśni, słabszą koordynację, wzrost ciepłoty ciała. Koń nie powie, że źle się czuje, dlatego jego opiekun, jeździec, trener powinni zauważyć, kiedy zwierzę sprawia wrażenie osowiałego, chudnie, niechętnie wychodzi z boksu, jest „sztywny” podczas pracy pod siodłem, wykazuje niechęć do ruchu, cierpi na drżenie mięśni, gorzej niż zwykle reaguje na pomoce jeździeckie, nie wyjada paszy, pije mniej wody niż zwykle, często ma biegunkę, intensywniej się poci (należy brać pod uwagę temperaturę otoczenia) itp. Z fizjologicznego punktu widzenia objawy te prawdopodobnie są spowodowane: wyczerpaniem zapasów substratów energetycznych (glikogenu), uszkodzeniami komórek mięśniowych, zaburzeniami równowagi hormonalnej. Hormony mają zasadnicze znaczenie dla reakcji fizjologicznych zachodzących w trakcie wysiłku oraz podczas odpoczynku poprzez wpływ na reakcje kataboliczne i anaboliczne. U przetrenowanych ludzi zaburzenia regulacji hormonalnej dotyczą poziomu przysadkowo-podwzgórzowego, zmniejszeniem aktywności nadnerczy, co skutkuje zmniejszeniem kortyzolu we krwi, zakłóceniami w działaniu obwodowych i centralnych adrenergicznych receptorów, jak również zaburzeniami przewodnictwa nerwowo-mięśniowego. Przetrenowanie jest trudne do zdiagnozowania, jednak istnieją parametry, które w połączeniu z pogorszeniem wyników sportowych, wskazują na ten stan. Z uwagi na brak obiektywnych metod oceny czy koń jest przetrenowany, ciągle trwają prace badawcze nad tym zjawiskiem. 

Próbowano określić stan przetrenowania na podstawie maksymalnego pułapu tlenowego, jednak stwierdzono brak związku tego parametru z tym zjawiskiem [10]. Z kolei inne badania pokazały, że istnieją wskaźniki fizjologiczne sugerujące stan przetrenowania. Należą do nich: bardzo wysokie stężenie mleczanów we krwi po teście wysiłkowym, spadek masy ciała, zmniejszenie stężenia kortyzolu we krwi i hematokrytu po wysiłku oraz zmniejszenie prędkości poruszania się przy tętnie 200 ud/min. [3]. Wniosek z tego taki, że aby na podstawie parametrów krwi określić czy koń został przetrenowany należy stosować standaryzowane testy wysiłkowe oraz notować wartości  parametrów z okresu kiedy koń był w dobrej formie. W kilku publikacjach dotyczących przetrenowania koni można znaleźć informację o wysokim tętnie wysiłkowym [2, 7] u koni przetrenowanych, podkreśla się również zmianę zachowania koni objawiającą się mniejszym zainteresowaniem środowiskiem [2].

Odkryto również związek przetrenowania z poziomem hormonu wzrostu we krwi koni [2]. Istnieją przesłanki, że w powstaniu przetrenowania duży udział mają niedobory składników pokarmowych oraz działanie wolnych rodników. Wolne rodniki wpływają na funkcjonowanie układu immunologicznego oraz gospodarkę hormonalną. Konie sportowe tracą w wyniku intensywnej pracy duże ilości glutationu, organicznego związku o działaniu przeciwutleniającym. Glutation umożliwia usuwanie z organizmu związków azotowych i toksyn, neutralizuje wolne rodniki. Zaburzenia hormonalne razem z niedoborem magnezu, witaminy E, witaminy C i selenu wpływają na zmniejszenie wytwarzania glutationu. Istnieją również systemy antyoksydacyjne wymagające obecności pierwiastków śladowych takich jak: miedź, cynk mangan [9].
 

Porównując wyniki badań krwi koni w treningu oraz koni hipotetycznie przetrenowanych stwierdzono: u koni przetrenowanych wyższą liczbę krwinek czerwonych i krwinek białych, niższą średnią objętość krwinek czerwonych i niższą zawartość hemoglobiny w krwinkach. U koni przetrenowanych zaobserwowano wyższą aktywność enzymów, związanych z funkcjonowaniem mięśni. Konie przetrenowane były istotnie w słabszej kondycji, ocenianej systemem BSC (Body Condition Scoring)* [8]. Wszyscy badacze podejmujący trud obiektywnej oceny przetrenowania u koni podkreślają brak możliwości oceny na podstawie jednego symptomu [1,2,3,4,5,6,7,8,9,10].
 

Przetrenowanie jest bardzo niekorzystnym zjawiskiem zarówno w treningu ludzi jak i w treningu koni, przetrenowanie powoduje pogorszenie wyników sportowych oraz zwiększa ryzyko kontuzji. Aby nie dopuścić do tego stanu należy: dostosować wysiłek do możliwości i stopnia wytrenowania konia, prawidłowo skonstruować mezocykl treningowy (zawsze jeden dzień w tygodniu powinien być wolny od pracy, dni forsownych treningów powinny być poprzeplatane treningami odciążającymi, rozluźniającymi takimi jak np. praca na lonży), koń powinien mieć zapewniony czas na regenerację (po zawodach aktywny odpoczynek, np. padok, teren, karuzela; roztrenowanie parę tygodni przynajmniej raz w roku).

Nie należy dopuścić do zmęczenia psychicznego zwierzęcia (nie „rzeźbić” do wylania siódmych potów). Należy stosować odpowiednią dietę, kierunkową suplemnetację, zapewnić stały dostęp do świeżej, czystej wody, zmniejszyć intensywność i o objętość treningów w okresach pozdawania leków, stosować zabiegi fizjoterapeutyczne, np. masaż, terapię polem magnetycznym, pływanie (w polskich warunkach jeszcze nie osiągalne).
 

 Bibliografia:

1. Bruin G, Kuipers H. , Keizer H.A., Vander Vusse G.J. Adaptation and overtraining in horses subjectetd to increasing training loads. J Appl Physiol. 76(5):1908-13.
2. de Graaf-Roelfsema E.P., Veldhuis P.P., Keizer H.A.,van Ginneken M.M.E., van Dam K.G., Johnson  M.L., Barneveld A., Menheere P.P.C.A., van Breda, Wjinberg I.D., van der Kolk J.H. 2009. Overtrained horses alter their resting pulsatile growth hormone secretion. AJP - Regu Physiol August 2009 vol. 297 no. 2 R403-R411.
3. Hamlin M., Shearman J., Hopkins W. 2002. Changes in physiological parameters in overtrained  Standardbred racehorses. Equine Vet J 34, 383-388.
4. Hinchcliff K.W., Geor R.J., Kaneps A.J. 2008. Equine exercise physiology. WB Saunders Elsevier, Chiny.
5. Jaskólski A.2002. Podstawy fizjologii wysiłku fizycznego. Wyd AWF Wrocław.
6. Kreider R.B., Fry A.C., O’Toole M. Overtraining in sport. Champaign 1998 Human Kinetics
7. McGowan C.M., Whitworth D.J. 2008. Overtraining syndrome in horses. Comparative Exercise Physiology 5 : pp 57-65. 
8. Padalino B., Rubino G., Centoducati P., Petazzi F.2007. Training versus ovetraining: evaluation of two protocols. Journal of Equine Vet Sci. doi: 10.1016/j.jews.2006.11.013.
9. Stewart J.H. Overtraining. www.docstoc.com/docs/35910784/OVERTRAINING-Overtraining-occurs-when-work-is-in-excess-of-fitness.
10. Tyler C, Golland LC, Evans DL, I inii. 1996. Changes in maximum oxygen uptake during prolonged training, overtraining and detraining in horses. J Appl Physiol 81, 2244-2249.
*Body Condition Scoring – punktowa ocena kondycji zwierzęcia opierająca się na wzrokom i dotykowym szacowaniu stanu odżywienia.